Pax Christi Vlaanderen

RUSLAND: Verslag en indrukken bezoek aan Rusland, 29 oktober – 6 november 2004

Vrijdag 29 oktober 2004: aankomst en avondje in gastgezin

Zaterdag 30 oktober 2004:

Om 11u30 neem ik deel aan een actie ter herdenking van het repressief, communistisch regime aan de gedenksteen op het Ljoebjankaplein, schuin tegenover het gebouw van de FSB (vroegere KGB). Ik zie jammer genoeg voornamelijk oude mannen en vrouwen, de meeste met bloemen in de handen. Zij luisteren naar verschillende sprekers over de repressie van vroeger, en die van nu. Een dame zegt voor de microfoon dat de repressie opnieuw is begonnen, voornamelijk tegen economisch-politieke tegenstanders (Khorokovski), Tsjetsjenen, journalisten (Politkovskaya, Babitsky) en algemeen tegen iedereen eigenlijk: schoolkinderen, studenten, soldaten, gepensioneerden, werklozen en gevangenen.

Na de betoging hebben we een aangename ontmoeting met Grigorij Javlinskij, leider van de liberale partij (liberaal in de betekenis die wij er in België aan geven: vrij, democratisch, vanuit een individueel denken) Jabloko, in het niet-zijn gedwongen sinds de parlementsverkiezingen van december 2003.

‘s Middags worden we uitgenodigd bij Viktor Kogan-Yasny thuis, een mensenrechtenactivist, adviseur van Javlinskij, hoop en toeverlaat voor vele Tsjetsjenen en oude bekende van Pax Christi.

Zondag 31 oktober 2004:

Vandaag staat een mengeling van cultuur en werk op het programma: we bezoeken de Andrinikov en Donskoj kloosters, met tussendoor een bezoek aan een kunstenaar. ‘s Avonds zijn we te gast bij Vader Nikolaj en zijn vrouw, een orthodox gezin dat 15 jaar geleden een zondagsschool heeft opgericht.

Maandag 1 november 2004:

De hele dag is gewijd aan Tsjetsjenië: ik ontmoet een aantal Tsjetsjenen, waaronder Ruslan Khasbulatov in de Academie voor Internationale Economie, waar hij les geeft, en Deni Teps, overgekomen uit Sint-Petersburg, voorzitter van het Tsjetsjeens Wereldcongres en docent aan de Presidentiële (!) academie voor Staatskunde. ‘s Avonds is overleg gepland met een aantal vertegenwoordigers van de mensenrechtenwereld over de impasse in het Tsjetsjeens conflict: Sacharovmuseum, Memorial, Soldatenmoederscomité, Civic Assistance, Moskouse Helsinkigroep en Za prava (Voor rechten van de mens). Ik krijg ook een privé-rondleiding van de directeur door de schitterend in elkaar gestoken tentoonstelling over 10 jaar oorlog in Tsjetsjenië. Naast de verwoesting en uitmoording tonen ze ook beeldmateriaal van 10 jaar Russisch protest tegen de oorlog.

Ten slotte ga ik op bezoek bij oude vrienden van in mijn studententijd, waar opnieuw de thematiek van terrorisme en Tsjetsjenië aan bod komt.

Dinsdag 2 november 2004:

Ik neem afscheid van mijn gastgezin en ga bepakt en bezakt naar de Belgische ambassade voor een lang en interessant gesprek met de politiek adviseur (ministerraad heet dat officieel) en een korte kennismaking met de vice-consul.

Ik zie nog een paar mensen voor de tweede keer, krijg een rijkelijk diner voorgeschoteld en wordt samen met Deni door een speciale escorte uitgewuifd aan het station: we nemen de nachttrein naar Sint-Petersburg.

Woensdag 3 november 2004:

Vreselijk nieuws: Bush heeft gewonnen. Ik weet niet wat te denken van Kerry, maar Bush kennen we en wat de wereld en de Amerikaanse bevolking nodig hebben, is verandering. Verandering van spijs doet eten, ofte verandering van regering doet hopen. Jammer …

Ik ontmoet Ella Poljakova van de Soldatenmoeders, heb een interessant gesprek over de politiek. Drie weggelopen soldaten zitten bleek met hun moeder op een stoel en bereiden zich moreel voor op de strijd om waardigheid en vrijheid.

Mathieu, de Vlaamse vrijwilliger bij de Soldatenmoeders vraagt een aparte afspraak, apart vanwege de problemen met zijn gastorganisatie: ik kom in de rol van bemiddelaar terecht.

De komende dagen word ik helemaal opgeslorpt door de scheiding tussen de Soldatenmoedersorganisatie en Huis van Vrede en Geweldloosheid, tussen Ella en Lena: opnieuw bemiddelen dus. ‘s Avonds ga ik naar Lena, waar ik logeer.

Donderdag, 4 november 2004:

Ella vraagt mij mee naar een conferentie over vredeseducatie en cultuur van vrede: heel boeiend, met veel interessante contacten.

Daarna vervoeg ik mij bij Deni, Lena en Katrien (jawel, de onze) voor een interview bij Radio Svoboda (netwerk van Radio Liberty/ Radio Free Europe) over een oproep van Huis van Vrede i.v.m. de oprichting van een coalitie voor het oprichten van een Internationaal Strafhof voor Tsjetsjenië. Na een kort blitzbezoekje aan een paar Tsjetsjeense schilders, waarvan één een schilderij heeft gemaakt van onze Vredesweekposter van 2003 (oude man in de straten van Grozny), gaan Lena en ik naar Memorial in de Rubinsteinstraat. Ik zie een aantal oude bekenden van Huis van Vrede terug: een tweede Lena en Sergej, en verder Lena, een van de vier leraressen die hier is geweest, en Nina, de psychologe van School N° 2. We bespreken de toekomst en ik vraag Nina hoe het verdere verloop is gegaan van het project in school N° 2. Zij vertelt dat er veel weerstand is, maar ook enthousiasme en vooruitgang. Huis van Vrede organiseerde zelf ook al een aantal trainingen, met succes.

Om 23u is er een TV-gevecht tussen Valentina Melnikova van het Comité van Soldatenmoeders en parlementslid Viktor Alksnis i.v.m. het feit dat het CSM het Russisch leger kapot zou maken, hiervoor gefinancierd wordt door het buitenland en bovendien een gesprek wil met Tsjetsjeense commandanten. Melnikova wint nipt de tele-voting (60420 t.o.v. 59980)

Vrijdag 5 november 2004:

Opnieuw een afspraak met Mathieu, die Olga, een soldatenmoeder, bij heeft: weer een zwaar gesprek… Daarna zien we Katrien: we overlopen kort onze tijd in Rusland en haastten ons dan naar het Pedagogisch Instituut Herzen voor een gesprek met de mensen van het departement Pedagogiek – Psychologie van het gezin, het eerste in zijn soort in heel Rusland. Dinara en Larissa zijn ook van de partij: een blij weerzien met "onze" leraressen! Ik eindig de avond met een lang gesprek met Lena.

Zaterdag 6 november 2004:

De reis zit er alweer op: nog even langsgaan bij een vriendin die om 11u ‘s morgens een fles wijn opentrekt ter ere van mijn bezoek en dan naar de luchthaven!

Indrukken tijdens een verblijf in Rusland, 29/10-6/11/2004
Annemarie Gielen, Oost-Europadesk Pax Christi Vlaanderen

"02: jouw telefoontje bindt terroristen aan handen en voeten"

Deze tekst staat te lezen op reusachtige spandoeken boven de straten van Moskou. Ik zeg tegen mijn Moskouse vrienden: "Zo eenvoudig is dat dus: je belt 02 en gedaan met die terroristische acties. Waar is hier de telefoon?"

Het cynische van deze anekdote is dat het nog een kern van waarheid in zich draagt: 02 is immers het noodnummer van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, het ministerie dat onder andere verantwoordelijk is voor de politie (militsija) en de verschillende veiligheidsdiensten. Noch de militsija, noch de veiligheidsdiensten hebben in Rusland een goede reputatie. En dat is een sterk eufemisme. Zij worden steeds openlijker beschuldigd van medeplichtigheid aan terroristische aanslagen, die tot nu toe in de schoenen werden geschoven van Tsjetsjenen, en georganiseerde misdaad.

Russen lopen met een grote boog om "militsionery" (politiemannen) heen, want zij weten uit ervaring dat die geen enkel benul hebben van rechtsbescherming. Integendeel, vele agenten verdienen er een dikke duit bij door het eisen van smeergeld en deinzen er niet voor terug hardhandig geweld te gebruiken.

Een voorbeeld: ik zie in een winkel hoe een "militsioner" een jongeman van Kaukasische origine naar zijn documenten vraagt (paspoort of verblijfsvergunning, de ‘propiska’). De jongeman kan niks laten zien, zoals zovele lotgenoten, omdat de Russische overheid weigert paspoorten uit te reiken aan inwoners van Kaukasische republieken, voornamelijk de Tsjetsjeense, en eveneens weigert om hen te domiciliëren. De militsioner weet dat en om een reisje naar het politiebureau en een hoop ellende te vermijden, gaan beide mannen naar buiten, waar de jongeman een paar biljetten van 100 roebel in de handen van de wetsdienaar stopt.

Om een idee te geven van de waarde van bijv. 500 roebel: in euro omgerekend is dat ongeveer 13 euro. Het minimumloon in Rusland is vandaag ca. 3000 roebel (70 euro), velen verdienen echter minder. Een appartement in Moskou kost al gauw 500 euro per maand, een goedkope communale woning in Sint-Petersburg 25 euro. Een ritje met de metro betaal je 9 roebel (Moskou), een koffie op café kan je krijgen voor 45 roebel. Volgens de laatst berekende Human Poverty Index van Rusland leeft 1/3 van de Russische bevolking onder de armoedegrens. Het grootste deel van deze mensen woont echter niet in Moskou of Sint-Petersburg, maar elders in Rusland. Zonder perspectief op verbetering, want als de politiek van verticale macht van Poetin doorgaat, bekommert zich binnenkort helemaal niemand zich nog om die mensen. De nieuwe, benoemde gouverneurs en presidenten van de verschillende districten, landen en republieken van de Russische Federatie zullen immers alleen nog verantwoording moeten afleggen aan Poetin. De bevolking heeft geen stem meer uit te brengen, waardoor de gouverneur of president zich ook niet verantwoordelijk zal voelen t.o.v. het volk.

Een ander voorbeeld, gehoord van een getuige: een dronken man waggelt ‘s avonds laat tussen wat huizenblokken, maar hindert niemand. Plots duiken kort na elkaar vier politiemannen op. Ze vragen de man naar zijn papieren, zeggen hem dat hij een boete moet betalen, maar stellen geen proces-verbaal op. De dronkaard betaalt, het geld wordt verdeeld over de vier mannen.

Dit beschreven crimineel gedrag van agenten in functie gaat dan nog maar over kleine gevallen van corruptie. Hoe hoger de rang, hoe gewichtiger de misdaad. Daarover zijn intussen veel artikels en boeken verschenen, maar i.p.v. een krachtdadige houding van de Russische regering en het gerechtelijk apparaat om hier iets aan te doen, stimuleren zij dit alleen maar. Hetzelfde geldt voor het zogenaamde terrorisme. Dat levert immers ongelooflijke bergen geld op.

Waar is de zorg van de Russische overheid voor haar burgers? Waar zit die "goede huisvader"? Waarom lukt het dit immense ambtenarencorps niet om de Russische bevolking datgene te geven waar het volgens de grondwet recht op heeft? Waarom kan de Moskouse overheid wel geld vinden voor het optrekken van reusachtige monumenten en schreeuwerige winkelcentra, maar niet voor de duizenden noodlijdende scholen, weeshuizen, gevangenissen, ziekenhuizen, kazernes of het openbaar vervoer? U moet eens een willekeurige school of kliniek binnenstappen. U gelooft uw ogen niet. Een echte schande voor een land dat zich een plaats heeft veroverd naast de G7.

Een ander spandoek steunt Oekraïens presidentskandidaat Janoekovitsj: "Wij staan achter u". Ooit in België al een spandoek gezien om Jan-Peter Balkenende aan te moedigen? Grensoverschrijdend. Letterlijk en figuurlijk. Wie sprak er weer over inmenging in binnenlandse aangelegenheden?

Zijn er ook lichtpuntjes in deze sombere schets van het Russische leven? Jazeker, maar ze zijn toch verdraaid schaars. Want aan onverschilligheid is er geen gebrek. Men houdt oorlogen, bomaanslagen, werkloosheid en armoede liever op een veilige afstand. Iedereen kapselt zich in tegen de gruwelijke waarheid. Wir haben es nicht gewusst…

Lichtpuntjes zijn te vinden in de ogen van de mensen die oprecht leven, die er ondanks alles het beste van willen maken. Die solidair zijn met hun onderdrukte medemens, die durven op te komen voor hun eigen rechten en die van anderen, die even versteld staan van wat er zich allemaal afspeelt in hun land als ik. Het doet deugd zulke mensen te ontmoeten. Daar werken wij voor, zij geven ons de energie om door te zetten.