Actueel

|
17 juni 2016

Iedereen is het erover eens dat, als je een conflict enkel met militaire middelen te lijf gaat, in de meeste gevallen dat conflict niet wordt opgelost. Je zet er misschien tijdelijk een deksel op, maar in heel weinig gevallen versla je het probleem volledig.

Denk grondig na voor je nieuwe gevechtsvliegtuigen koopt

Op 15 april 2016 was historicus Siemon Wezeman te gast op de Vredesconferentie van de Belgische vredesbeweging in het federale parlement. Wezeman is hoofdonderzoeker bij het Arms and Military Expenditure Programma van het prestigieuze Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI). Pax Christi Vlaanderen sprak daags voor de conferentie met Wezeman, die kritisch is voor de achteloze manier waarop in Europa nieuwe gevechtsvliegtuigen worden aangekocht: ‘Je kan je geld maar één keer uitgeven. Je kan simpelweg niet alles kopen, zeker niet als kleiner land’.

Wezeman benadrukt in het gesprek dat de Europese NAVO-landen, zelfs als het niet alle bestaande toestellen vervangt en ongeacht de Belgische aankopen, nog altijd over meer gevechtsvliegtuigen zullen beschikken dan Rusland.

Siemon Wezeman

Mijnheer Wezeman, hoe ziet het Europese militaire landschap er anno 2016 uit, en welke rol spelen gevechtsvliegtuigen hierin?

Als je kijkt naar waar Europese landen zich bevinden op het gebied van veiligheid zijn er de afgelopen jaren wel wat zaken veranderd. Als je drie jaar geleden gezegd had dat Rusland een grote bedreiging ging worden, werd je wat meewarig aangekeken, maar dat is natuurlijk anders gelopen. Oekraïne en de Krim hebben duidelijk aangegeven dat Rusland , althans voor een hoop mensen, niet zo te vertrouwen is als zij dachten. ‘Reassurance’ en ‘deterrence’ domineren opnieuw de debatten.

Dat zie je in de reacties van Europese landen, in het bijzonder in Oost-Europa. Deze landen verhogen hun militaire uitgaven, kopen nieuwe wapens en willen geruststellende taal horen van de NAVO. Zeker bij de Baltische staten zit de schrik er goed in: ze ontplooien meer soldaten aan de grenzen om een duidelijk signaal naar Rusland te sturen: hier is de grens van de NAVO.

En hoewel de Midden-Europese landen iets minder hevig reageren, is ook hier sprake van hogere defensie-uitgaven en het aanschaffen van nieuwe wapensystemen. Zuid-Europa voelt zich dan weer iets minder bedreigd door de Russen.

Als je naar het mondiale niveau kijkt, zie je de terugtrekking van buitenlandse troepen uit Afghanistan en Irak, terwijl in andere conflictgebieden als Mali en Somalië vooral de nadruk ligt op VN-vredeshandhavingsmissies. Verschillende Europese landen nemen hierin een duidelijk engagement op, wat ook steeds vaker gemotiveerd wordt vanuit antiterrorismebelangen. Eigenbelang speelt, meer dan in het verleden, een steeds grotere rol bij VN-vredeshandhavingsmissies.

Rol gevechtsvliegtuigen in veiligheidsbeleid

Wat voor rol spelen gevechtsvliegtuigen in dit hele verhaal?

Dat is een goede vraag: waar passen bepaalde wapens in de idee die Europese landen hebben over hun defensie. Tijdens de Koude Oorlog was dat gemakkelijker: daar stonden de Russen met duizenden tanks en gevechtsvliegtuigen, je wist wat je er aan had en wat je er aan moest doen: namelijk ook een hoop tanks en gevechtsvliegtuigen maken. Anno 2016 is defensiebeleid veel complexer geworden. Het is gericht op een heleboel zaken: terrorismebestrijding, vredeshandhaving, antipiraterij, antidrugssmokkel, antimensensmokkel, in sommige gevallen milieubescherming, …

Dus moet je je de vraag stellen: hoe passen gevechtsvliegtuigen in hoe Europese landen denken over veiligheid? Wat zijn de andere veiligheidsuitdagingen, en welke prioriteiten stel je?

Hebt u het gevoel dat dergelijke oefening gemaakt wordt op Europees niveau? Met andere woorden: wordt er eerst een analyse gemaakt van de globale veiligheidscontext, om vervolgens keuzes te maken inzake wapensystemen en capaciteiten? Of is het eerder andersom?

In sommige gevallen lijken bepaalde landen te denken dat ze automatisch nieuwe gevechtsvliegtuigen moeten kopen, enkel en alleen omdat gevechtsvliegtuigen in het verleden een centrale rol speelden in hun defensiebeleid. Ik vraag me echter af of men hier wel altijd grondig over nadenkt.

Mijn belangrijkste advies is altijd om duidelijk op te schrijven welke taken je wil vervullen, in je algemene buitenlandpolitiek en in je defensiepolitiek. Vervolgens moet je prioriteiten aanbrengen in die taken, en heel specifiek zijn over welke wapens je nodig hebt om die specifieke taken te vervullen.

Dus als je gevechtsvliegtuigen wil kopen, wees dan duidelijk waar je ze precies voor koopt: wat zijn de taken, omschrijf ze, één voor één. Hoe passen gevechtsvliegtuigen en andere capaciteiten hierin, en waar steek ik mijn beperkte middelen in? En kijk dan nog maar eens terug of je daar werkelijk gevechtsvliegtuigen voor nodig hebt, en of je werkelijk dat ene type gevechtsvliegtuigen nodig hebt, het duurste van het duurste, of dat er geen andere alternatieven zijn.

Als die oefening niet duidelijk is, heb je enkel een algemeen idee dat je gevechtsvliegtuigen nodig zou hebben. Zo hoort het niet te werken. Het is de taak van Defensie om dit allemaal op te schrijven, het parlement moet dan kijken of dit steek houdt. En als die expertise niet aanwezig is in het parlement – wat in het algemeen het geval is –, moet je dat ook laten controleren door buitenstaande experts. Vandaar ook het belang om alles nog eens grondig te laten doorrekenen en napluizen, door de Rekenkamer en/of door een commissie van buitenstaande experts.

Is die prioriteit antiterrorisme, kan je je afvragen of het kopen van nog meer gevechtsvliegtuigen het probleem oplost. En zelfs als je al denkt dat dit zo is, moet je nog steeds kijken naar andere zaken die hier ook een rol kunnen spelen en misschien wel een hogere prioriteit verdienen.

Als je vindt dat de Russen gevaarlijk zijn, dat ze overmorgen de Baltische staten kunnen binnenvallen, moet je misschien wel een aantal gevechtsvliegtuigen kopen om het NAVO-grondgebied te verdedigen. Maar de vraag moet altijd gesteld worden: hoe belangrijk vind ik die taken in vergelijking met andere taken? Welke prioriteiten stel ik bij het aankopen van wapensystemen? Je kan je geld maar één keer uitgeven, je kan simpelweg niet alles kopen, zeker niet als kleiner land.  

Veronderstellende dat je gevechtsvliegtuigen nodig hebt om Oost-Europa te verdedigen, moet de oefening dan niet nog steeds worden gemaakt: we hebben x aantal vliegtuigen nodig om ons te verdedigen tegen Rusland, dus we bepalen een aantal en spreken vervolgens af wie ze aankoopt?

Dat is een andere vraag natuurlijk. Je zal binnen een bondgenootschap, hetzij de EU of de NAVO, moeten kijken welke capaciteiten je nodig hebt en afspreken wie wat doet, en niet gewoon allemaal gevechtsvliegtuigen kopen. Dan denk ik dat je wel wat andere dingen mist die belangrijk zijn, en heel wat belangrijke taken gewoonweg vergeet. Jammer genoeg heb ik het gevoel dat dergelijke beslissingen binnen de NAVO of EU grotendeels worden overgelaten aan de individuele lidstaten.

Hoe sterk is Rusland?

Wie heeft momenteel hoeveel gevechtsvliegtuigen?

Europese NAVO-landen hebben momenteel 2.100 gevechtsvliegtuigen, terwijl ze na voltooiing van alle huidige aankoopprogramma’s tussen de 1.700 en 1.900 toestellen zullen overhouden. De Verenigde Staten bezitten momenteel ongeveer 3.080 gevechtsvliegtuigen, en plannen er ongeveer 3.623 te zullen hebben in de toekomst. Daarnaast heb je ook Europese landen die geen lid zijn van de NAVO: die zijn momenteel goed voor 250 toestellen, en zullen er in de toekomst nog 190 overhouden. Rusland bezit momenteel rond de 1.020 gevechtsvliegtuigen.
(Download de globale overzichtstabel bovenaan dit artikel).

Zoals je ziet hebben Europese NAVO-landen momenteel dus al een behoorlijk overwicht op Rusland. Voor Rusland zijn er geen goede cijfers te geven voor het aantal geplande nieuwe toestellen, maar het totaal zal zeker niet hoger worden dan wat er nu is: ze hebben geeld geld voor een één-op-één vervanging. De Russen zeggen wel dat ze honderden nieuwe gevechtsvliegtuigen gaan kopen, maar de realiteit is dat ze het niet kunnen. Ze hebben er gewoon de middelen niet voor, economisch gezien kunnen ze dat niet aan. Wat ze zeggen dat ze gaan kopen, is nog iets anders dat wat ze effectief zullen kunnen kopen. Dat moet je ook meenemen in je strategische oefening. Rusland heeft een defensiebudget dat amper groter is dan dat van het Verenigd Koninkrijk. Het gezamenlijke Europese defensiebudget is een veelvoud van het Russische budget. En dan hebben we het nog niet eens over de VS. Daar kunnen de Russen al helemaal niet tegenop.

Cijfers alleen schetsen bovendien niet het volledige plaatje. Je krijgt altijd hetzelfde verhaal: de Russen hebben zoveel gevechtsvliegtuigen, maar er wordt niet bij gezegd dat een groot deel van die gevechtsvliegtuigen feitelijk rotzooi zijn. Het draait niet enkel om de cijfers, maar ook om de kwaliteit: de Russen hebben een hele stapel gevechtsvliegtuigen en tanks, maar een deel daarvan werkt helemaal niet. Europa heeft gemoderniseerde gevechtsvliegtuigen, met preciezere raketten. Als je kijkt naar de Russische gevechtsvliegtuigen, zie je dat een heel deel daarvan nog steeds hetzelfde is als wat ze in 1989 hadden staan. Rusland is geen supermacht meer. Veel van hun wapens zijn een sitting duck (een makkelijk doelwit) als ze zich zouden meten met Westerse wapens.

Dus ondanks alle doemberichten hebben NAVO-landen nog steeds een overweldigende conventionele superioriteit?

Laat ik het zo stellen: als dat niet zo is, vraag je je toch af waar al dat geld aan besteed is. De NAVO, zonder de VS, geeft meer dan 3,5 keer zoveel uit aan defensie als Rusland, en dat al sinds het einde van de Koude Oorlog. Dus de laatste 25 jaar heeft de NAVO elk jaar behoorlijk wat meer uitgegeven dan Rusland. Als het resultaat daarvan zou zijn dat NAVO-landen nog steeds veel zwakker zijn, dan is er toch echt wel iets grondig fout gegaan.

Natuurlijk zijn er ook problemen langs NAVO-kant, maar die zijn bij de Russen nog veel erger. Rusland pakt graag uit met een aantal elite-eenheden en geavanceerde capaciteiten, maar het gros van het Russische leger zijn slecht getrainde en niet gemotiveerde soldaten met een verouderde bewapening en een totaal hopeloos logistiek systeem.

Is er momenteel dan sprake van een Europese overcapaciteit aan gevechtsvliegtuigen?

Europa heeft zeker voldoende gevechtsvliegtuigen om te doen wat ze willen doen, terwijl er andere capaciteiten zijn die ze misschien niet voldoende hebben. Nederland gaat nu ook ongeveer 35 gevechtsvliegtuigen kopen, dat is volgens Defensie het absolute minimum. Enkele jaren geleden waren het er nog 85, en nog vroeger 120, en telkens stelde men dat dit het ab-so-lu-te minimum was. Als je dan gaat kijken naar dat cijfer van 85, stel je vast dat dat grotendeels uit de duim gezogen is, dat niemand echt goed weet waar dat getal juist vandaan komt.

Maar goed, het zal alleszins een stuk minder worden dan het was, en dat zal ook zo zijn in België en andere landen. Dat wordt gedeeltelijk opgevangen omdat je er meer mee kunt, maar ook omdat het aantal Russische gevechtsvliegtuigen afneemt. De Russen of Chinezen vervangen ook niet 1 op 1. En dat doen andere landen ook niet.

Wat met de hele discussie rond een dual use capaciteit, waardoor nieuwe gevechtsvliegtuigen ook kernwapens kunnen dragen? Bestaat er buiten de Amerikaanse F-35 een toestel dat de Amerikaanse kernwapens in Kleine-Brogel zou kunnen dragen?

Technologisch gezien zou elk toestel dat kunnen, maar dan moet het toestel wel aangepast worden, en de vraag is of de Amerikanen dat zullen toestaan. Als de VS weigert een niet-Amerikaans gevechtsvliegtuig aan te passen opdat het Amerikaanse kernwapens kan dragen, dan gebeurt het ook niet.

Kernwapens zijn overigens evengoed een kwestie van beslissen welke taken je wil uitvoeren, waarbij je je kan afvragen of een nucleaire taak nog wel van deze tijd is. Die kernwapens in Europa zijn namelijk tactische kernwapens. In de jaren 50 was het duidelijk: daar zijn de Russen, hier zijn wij, wij zijn in de minderheid, dus we gebruiken tactische kernwapens om dit te compenseren.

Maar wat is nu hun functie nog? Bij welke dreiging ga ik nucleaire wapens inzetten en tegen wie? Dan kan je enkel aan de Russen denken, maar wat ga je doen als ze Estland binnenvallen? Een tactisch kernwapen op Estland afvuren? Tactische kernwapens zijn geen afschrikkingswapens voor een counterstrike, maar zijn vooral first strike wapens.

Overcapaciteit versus ondercapaciteit

Terug naar uw veiligheidsanalyse van het begin van dit interview. U stelde dat men eerst een analyse moet maken van de bedreigingen, om vervolgens prioriteiten te stellen inzake de aankoop van bepaalde capaciteiten. Bestaan er volgens u duidelijke ondercapaciteiten in een VN-, EU- of NAVO-context? Zijn daar alternatieven voor gevechtsvliegtuigen?

Als je kijkt naar ondercapaciteiten, is er bijvoorbeeld de mogelijkheid om meer aan vredesmissies te doen. Daar stel je vaak vast dat landen niet meer dan een bataljon soldaten kunnen bijdragen. Dan spreek je over meer boots on the ground.

Daarnaast merk je vaak dat er een ondercapaciteit aan helikopters bestaat, terwijl de VN ze doodgraag wil hebben voor vredesmissies. Ook langeafstandstransport wordt vaak genoemd. Als je geen lange afstandstransportcapaciteiten hebt, krijg je problemen met het uitvoeren van operaties ver van huis. Dan krijg je je personeel en middelen niet daar en krijg je ze ook niet terug.

Ook surveillance is een ondercapaciteit. Op nationaal niveau heb je sommige NAVO-landen met eigen satellieten en eigen grote verkenningssystemen. Veel landen zijn echter toch vooral afhankelijk van de informatie die ze van andere landen krijgen, stelen of ruilen.  

En dan trek je bijvoorbeeld naar Mali, en blijk je niet voldoende middelen te hebben om dat land grondig in kaart te brengen, om in de gaten te houden wat er allemaal gebeurt. En dan moet je opnieuw bij de Amerikanen gaan aankloppen. Dat wreekt zich ook bij antiterreuractiviteiten, waar goede inlichtingen toch ontzettend belangrijk zijn.

Zijn investeringen in dergelijke ondercapaciteiten voor vredesmissies dan de aangewezen piste, of moet je daar toch mee opletten?

Je moet natuurlijk ook strategisch nadenken: het gaat dan niet alleen over defensie, je moet je afvragen of er ook andere zaken zijn die de problemen kunnen oplossen. Uiteindelijk moet je de grondoorzaken van een conflict gaan aanpakken, en dat kan enkel via een politieke strategie.

Iedereen is het erover eens dat, als je een conflict enkel met militaire middelen te lijf gaat, in de meeste gevallen dat conflict niet wordt opgelost. Je zet er misschien tijdelijk een deksel op, maar in heel weinig gevallen versla je het probleem volledig. Kijk naar Afghanistan: na een jarenlange militaire interventie is de Taliban net zo sterk als in 2001, dus wat heb je dan eigenlijk opgelost? En zelfs in de gevallen waar de tegenstander min of meer verslagen is, zoals in de Democratische Republiek Congo, kan je je afvragen of de problemen nu zijn opgelost.

In sommige landen zal je militair moeten optreden, maar dat moet altijd heel duidelijk gekoppeld zijn aan veel bredere en duurzamere oplossingen, die de grondoorzaken van een conflict aanpakken. Dan moet je je afvragen hoe het defensiebudget zich verhoudt tot andere budgetten die gebruikt kunnen worden om die problemen die we zien als een defensieprobleem op te lossen.

Dit gesprek is ook opgenomen in het Koerierdossier: Nieuwe gevechtsvliegtuigen voor België: noodzaak of overmoed? (mei-juni 2016)


Foto: F-35-toestel (Mark Jones/cc)