Actueel

Pax Christi International: reflectie bij de jaarwisseling

Bij het einde van 2016 blikken velen onder ons terug op een jaar vol onzekerheid en grote veranderingen in internationale relaties. Wij leven in woelige tijden: het verrassende resultaat van de Amerikaanse presidentsverkiezingen en de brexit illustreren dat. Minder vooraan in het nieuws, maar ook tekenend, was de beslissing van een aantal Afrikaanse landen om uit het Internationaal Strafhof te stappen. De wereld is in shock. Het groeiend populisme en nakende verkiezingen in verschillende Europese landen zullen aan die trend alvast geen einde stellen.

Paul Lansu, senior policy advisor bij Pax Christi International, schreef onderstaande reflectie bij de jaarwisseling.

Mensen op zoek naar bescherming en veiligheid

Ook in 2016 ontvluchtten opnieuw ontzettend veel mensen de chaos in hun land naar een veiliger Europa. Meer dan een miljoen vluchtelingen en migranten waagden de overtocht over de Middellandse Zee. 4715 onder hen overleefden die overtocht niet. Mensen uit Afrika (Nigeria, Zuid-Soedan, Somalië, Eritrea), het Midden-Oosten (Syrië, Irak, Afghanistan, Pakistan), maar ook uit andere landen, zoeken hier bescherming en veiligheid. De meerderheid van de vluchtelingen blijft echter ontheemd in hun eigen land of komt in buurlanden in vluchtelingenkampen terecht. De uitdagingen die migratie stelt worden in de hele wereld gevoeld, zonder dat de grondoorzaken ervan behoorlijk worden aangepakt.

Mensen vrezen voor hun veiligheid

De economische crisis die in 2008 uitbrak, houdt aan. In vele landen blijven werkloosheid, armoede en ongelijkheid hoge toppen scheren. Vooral jonge en oude mensen, en mensen met een andere etnisch-culturele achtergrond zijn kwetsbaar. De terreur van de voorbije jaren doet veel mensen vrezen voor hun veiligheid. Deze aanslagen zijn in de meeste gevallen niet religieus geïnspireerd, maar politiek gemotiveerd.

In combinatie met een grotere globale complexiteit leidt dat tot een  groeiende aversie tegen het gangbare politieke bestel. In onze gemeenschappen heerst een onderstroom van onvrede en onveiligheid. Angst bepaalt voor veel mensen hun leven.

Populisme floreert

Veel mensen zoeken een antwoord bij extremistische – linkse en rechtse – politieke partijen. Vooral extreemrechts doet het goed. Euroscepticisme, antimigratiestandpunten en populisme floreren. Populisme teert in se op anti-establishmentgevoelens. Het jaagt mensen in het harnas tegen ‘elites’ en wakkert hun ontevredenheid aan over de manier waarop de politiek hen behandelt. Populisme is aan zet op dit moment.

De komende maanden en jaren hebben in verschillende Europese landen belangrijke verkiezingen en referenda plaats: Oostenrijk, Italië, Nederland, Frankrijk, Duitsland e.a. Die verkiezingen kunnen leiden tot het verdere uiteenvallen van de Europese Unie (EU). Populistische partijen zwellen ondertussen aan: ‘Eigen volk opnieuw eerst!’ Als gevolg daarvan gedijen allerhande vormen van weerstand: tegen ‘de andere’, tegen de vreemdeling, tegen andere culturen en andere religies. ‘Mijn eigen vrijheid komt eerst! Mijn vrijheid van meningsuiting is onbeperkt!’. Wij trekken een scheidingslijn tussen onszelf en ‘hen’. Het racistische discours wordt met de dag ‘normaler’. Leugens worden aanvaardbaar, zeker als zij bevestigen wat mensen willen geloven.

Extreemrechtse partijen bieden geen oplossing voor de dieperliggende economische, politieke en sociale problemen die hun landen kennen. Zij verzetten zich alleen tegen de status quo en alles wat die vertegenwoordigt. Het wordt almaar moeilijker om te pleiten voor een open maatschappij waarin iedereen zich thuis voelt, in plaats van uitgesloten. Wij zouden onze broers en zussen moeten beschermen.

Verhoog het budget voor vredesopbouw

Heel wat politici menen dat de beste respons tegen onveiligheid en angst ligt in een opgevoerde militaire samenwerking, hogere militaire budgetten en de verdere modernisering van de wapenarsenalen, inclusief kernwapens. Rusland overheerst op de flanken (Oekraïne, de Baltische staten) en (religieuze) terroristen zijn bereid meer leed te doorstaan dan Europa ooit dreigt te berokkenen.

Het debat over de Europese defensiestructuren moet in dat licht bekeken worden, zeker na de verkiezing van Donald Trump tot nieuwe president van de Verenigde Staten (VS). Isolationisme is in de VS van vandaag bon ton. Een machtsvacuüm is niet denkbeelding. De grote steunpilaar van de trans-Atlantische veiligheid ligt niet langer voor de hand. De tijd dat wij zowel politiek als militair op de VS konden rekenen zou wel eens voorbij kunnen zijn.

Er wordt al langer gezegd dat de Europese Unie een sterkere identiteit moet ontwikkelen en een grotere rol moet spelen in internationale betrekkingen, ook op het gebied van veiligheid en defensie. Ik geloof dat een verenigde EU een belangrijke politieke speler moet worden in de internationale relaties en operaties van vredesopbouw. Europa moet zijn verantwoordelijkheid nemen. Maar hoe doen we dat?

Ontwapen om te ontwikkelen

Er gaan stemmen op om de defensiebudgetten van de Europese landen te verhogen. Zowel in NAVO- als in EU-verband. Tijdens de NAVO-top van Wales in 2014 spraken de lidstaten af dat zij elk tenminste 2 % van hun BNP zullen besteden aan veiligheid en defensie. Die 2 %-norm werd twee jaar later bevestigd tijdens de NAVO-top in Warschau. Slechts 4 NAVO-lidstaten overschrijden die norm. Bij sommige daarvan vormen personeelskosten het gros van de uitgaven: zo geeft Griekenland 70 % van zijn militaire begroting uit aan personeel. Andere leden worden gezien als ‘free riders’. De druk om voor militaire middelen te kiezen is zeer groot. Dat is verontrustend, aangezien dat ook tot meer geweld kan leiden. Het creëren van een Europees leger is daarom niet wenselijk of uitvoerbaar. Een tweede NAVO is niet aangewezen, zeker niet omdat de samenwerking van nationale legers in EU-context tot de mogelijkheden behoort en, in sommige gevallen, al een realiteit is.

De vredesbeweging is niet gewonnen voor hogere militaire uitgaven en gelooft dat, op de lange termijn, de NAVO ontmanteld zou moeten worden. In de plaats daarvan zou er meer energie moeten gaan naar vredesopbouw en vredeshandhaving, naar ontwikkeling en het halen van duurzame ontwikkelingsdoelstellingen. Ook actief geweldloze vormen van conflicttranformatie zouden op hogere budgetten moeten kunnen rekenen. De internationale gemeenschap heeft de verantwoordelijkheid om burgers te beschermen door conflictpreventie voorop te stellen.

Moderniseer het politieke proces met een sterker middenveld

Er is dringend nood aan een echt participatief en inclusief politiek proces op zowel internationaal als regionaal en nationaal vlak, met inbegrip van een sterker kritisch middenveld. In sommige landen is dat middenveld totaal onbestaande, in andere – autoritaire staten zoals Rusland en Turkije – wordt de civiele maatschappij monddood gemaakt. Woede en verontwaardiging moeten hun weg vinden naar actief burgerschap, dat de mensenrechten respecteert.

Een representatieve democratie moet transparant, participatief en tegensprekelijk zijn. Politici moeten aanspreekbaar zijn en ter verantwoording kunnen geroepen worden. Zij moeten uit alle lagen en groepen van de bevolking komen. Het middenveld moet systematisch betrokken worden bij de besluitvorming en het beleid moet rekening houden met zijn voorstellen en aanbevelingen. En niet alleen in verkiezingsperiodes! Alleen als mensen ervaren dat naar hen wordt geluisterd en dat men hen ernstig neemt, kunnen zij hun vertrouwen in het politieke proces terugwinnen.

Lees de originele Engelse tekst op deze pagina