Actueel

Wereldwijde militaire uitgaven ook in 2015 buitensporig hoog

Op 5 april 2016 publiceerde het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) zijn jaarlijkse overzicht van de wereldwijde militaire uitgaven in 2015. Vorig jaar werd in totaal 1.676 miljard dollar besteed aan militaire uitgaven, een stijging in reële termen van 1 procent tegenover 2014. Dit bedrag komt overeen met 2,3 procent van het wereldwijde BBP.

Er is zo voor het eerst sinds 2011 opnieuw sprake van een stijging van de wereldwijde militaire uitgaven. De top-15 blijft ongewijzigd, hoewel sommige landen haasje over springen. De Verenigde Staten (596 miljard dollar) voeren de lijst aan, op ruime afstand gevolgd door China (215 miljard), Saudi-Arabië (87,2 miljard) en Rusland (66,4 miljard). Vier Europese landen bevinden zich in de top-15: het Verenigd Koninkrijk (55,5 miljard), Frankrijk (50,9 miljard), Duitsland (39,4 miljard) en Italië (23,8 miljard). België gaf in 2015 4,1 miljard dollar uit.

Regionale trends

Europese landen gaven in 2015 in totaal 328 miljard dollar uit, een stijging van 1,7 procent tegenover het jaar voordien. Dit is vooral te danken aan een scherpe stijging in het bestedingsniveau in Oost-Europa: 7,5 procent meer dan in 2014, goed voor 74,4 miljard dollar. Hoewel West -en Centraal-Europese landen iets minder (0,2 procent) uitgaven dan het jaar voordien, houden ze Oost-Europa wel op ruime afstand: West- en Centraal-Europese landen gaven in 2015 253 miljard uit aan militaire uitgaven. Het blijft alleszins wel duidelijk dat landen die grenzen aan Oekraïne en Rusland zich steeds meer bedreigd voelen door deze laatste. ‘De groei in militaire uitgaven was het meest uitgesproken in landen die grenzen aan Rusland en Oekraïne’, stelt ook SIPRI vast. Zo gaf Polen 22 procent meer uit dan in 2014, terwijl Estland, Letland en Litouwen respectievelijk 6,6, 14 en 33 procent meer besteedden aan militaire uitgaven.

Rusland bleef niet achter: het Russische defensiebudget steeg met 7,5 procent tot 66,4 miljard. Een enorme som geld, die echter verbleekt bij de totale militaire uitgaven van de Europese NAVO-landen: 235 miljard dollar (exclusief Turkije). Als de Verenigde Staten, Canada en Turkije worden meegerekend, gaf de NAVO in 2015 861 miljard dollar uit, 13 keer zoveel als Rusland.

Ook China deed een grote duit in het militaire zakje. Het land spendeerde 215 miljard dollar, goed voor bijna de helft van alle militaire uitgaven in Azië en Oceanië. De groeiende spanningen met China in de Zuid-Chinese zee zetten ook Indonesië (+ 16 procent), de Filipijnen (+ 25 procent) en Vietnam (+7,6 procent) aan tot hogere militaire uitgaven. India bleef ter plaatse trappelen (51,3 miljard), maar plant dit jaar een gevoelige stijging van de militaire uitgaven. In totaal stegen de militaire uitgaven in de regio met 5,4 procent, waardoor Azië en Oceanië nu goed zijn voor 436 miljard dollar aan militaire uitgaven.

Het Midden-Oosten bleef evenmin achter. Saudi-Arabië dook afgelopen jaar de mondiale top-3 in: het wahabistische Koninkrijk gaf 87,2 miljard uit aan militaire uitgaven in 2015, 8,5 keer zoveel als regionale rivaal Iran (10,3 miljard). Irak gaf 13,1 miljard uit, een stijging met 536 (!) procent sinds 2006.

Afrika kende voor het eerst sinds elf jaar een daling van de militaire uitgaven: 37 miljard dollar, 5,3 procent minder dan in 2014. Noord-Afrikaanse landen gaven echter 2,1 procent meer uit als het jaar daarvoor: 17,9 miljard. Sub-Sahara Afrika spendeerde daarentegen 11 procent minder aan militaire uitgaven ten opzichte van 2014 (19,1 miljard). Deze laatste daling is vooral te danken aan Angola, dat door dalende olie-inkomsten 42 procent minder uitgaf aan militaire uitgaven.

Militaire uitgaven in Zuid-Amerika daalden met 4 procent tot 57,6 miljard, terwijl er in Centraal-Amerika en de Caraïben sprake was van een stijging met  3,7 procent tot 9,5 miljard dollar.

‘Lessons learned’

Uit bovenstaande data kunnen een aantal duidelijke conclusies en lessen getrokken worden:

  • Efficiëntie, niet een tekort aan middelen is het centrale probleem van de NAVO: NAVO-landen spraken in september 2014, tijdens de Top van Wales, af om binnen de 10 jaar elk 2 procent van hun respectievelijke BBP uit te geven aan defensiebudgetten. Dit zou nodig zijn om de collectieve veiligheid van het bondgenootschap te verzekeren. De NAVO laat sindsdien geen kans onbenut om de dreiging vanuit Rusland in de verf te zetten. De boodschap is duidelijk: als NAVO-landen niet dringend meer uitgeven aan militaire uitgaven, is het een kwestie van tijd voordat de dreiging uit het Oosten (Rusland) of het Zuiden (Islamitische Staat) zich materialiseert.   

Een blik op de cijfers toont echter een ander plaatje. NAVO-landen gaven in 2015 861 miljard dollar uit, 13 keer zoveel als het Rusland van Vladimir Poetin. Zelfs als niet-Europese NAVO-lidstaten als de Verenigde Staten, Canada en Turkije buiten beschouwing worden gelaten, geven Europese NAVO-landen nog steeds 3,5 keer zoveel uit aan militaire uitgaven dan Rusland.

Het blijft dan ook een goed bewaard geheim op welke realiteit de beruchte 2-procent norm van de NAVO berust. In plaats van dergelijke onrealistische doelen na te streven, moet de NAVO in de eerste plaats bekijken hoe de huidige enorme militaire uitgaven efficiënter besteed kunnen worden. Los van deze vraag naar efficiëntie pleit Pax Christi voor investeringen in andere uitdagingen zoals vredeshandhaving, vredesopbouw en conflictpreventie. Ook de opruiming van onontplofte oorlogsresten vraagt veel meer middelen.

  • Stel een Europees wapenembargo in tegen Saudi-Arabië: Opvallend is ook dat de stijging van Saudische militaire uitgaven quasi ongemerkt passeert, hoewel het land in 2015 20 miljard dollar meer uitgaf aan militaire uitgaven dan Rusland. Sterker nog: de Europese Unie is de belangrijkste exporteur van wapens naar Saudi-Arabië. De EU is dus een rechtstreeks betrokken partij bij de toegenomen Saudische wapenimport, terwijl het Koninkrijk een grote verantwoordelijkheid draagt voor de toegenomen instabiliteit in het Midden-Oosten en de Golf. Cijfers van SIPRI tonen hoe 58 procent van de Saudische wapenimport afkomstig is uit de EU. Tussen 2009 en 2013 werd voor 19 miljard euro wapens verhandeld naar Saudi-Arabië. België is een belangrijke speler in de Europese wapenexport naar Saudi-Arabië. Ons land vergunde tussen 2006 en 2012 1,3 miljard euro wapenexporten naar Saudi-Arabië.

EU-lidstaten moeten daarom dringend het voorbeeld van het Europees parlement volgen, dat in een resolutie uit februari 2016 opriep tot het instellen van een wapenembargo tegen Saudi-Arabië.

  • Herinvesteer een deel van de militaire middelen in ontwikkeling: de mondiale militaire uitgaven waren in 2015 goed voor 2,3 procent van het wereldwijde BBP. Hieraan zijn ook belangrijke “opportuniteitskosten” verbonden: geld dat aan militaire uitgaven wordt besteed, kan niet aan andere prioriteiten worden besteed die cruciaal zijn om vrede en stabiliteit te bereiken. Dat doet een belangrijke vraag rijzen: wat als een deel van deze uitgaven besteed wordt aan de realisering van de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen (sustainable development goals, SDG’s) van de Verenigde Naties?

Een andere recente publicatie van SIPRI geeft een aantal voorbeelden. 13 procent van de mondiale militaire uitgaven volstaat om armoede en honger de wereld uit te helpen. De realisatie van SDG 4 (onderwijs) zou 12 procent van het totale bedrag aan militaire uitgaven kosten, terwijl respectievelijk 5 en 3 procent volstaat om SDG 3 (gezondheid) en SDG 6 (water en hygiëne) te implementeren.

Zie ook: Conferentie: Global Day of Action against Military Spending 

Foto: US Army/Creative Commons