Actueel

Migratie, muren en globalisering

Migratie is van alle tijden. Dat neemt niet weg dat het anno 2017 een beladen thema is en blijft. Paul Lansu van Pax Christi International roept in zijn reflectie over het thema op om boven alles de menselijke waardigheid in het vizier te houden.

Globalisering is van alle tijden. Globalisering wil zeggen dat mensen wereldwijd almaar meer met elkaar in verbinding gaan staan. Het is een proces van “wereldwijd” denken en handelen, van de verwevenheid tussen gebieden en samenlevingen die op aarde toenemen. Grenzen vallen weg. Door de globalisering hebben mensen het vermogen om elke uithoek van de wereld te bereiken. Een “deglobalisering” met een terugkeer naar enkel en alleen het “lokale” is onmogelijk. Alles in de wereld is onderling met elkaar verbonden.

Toch zit de globalisering van onze wereldsamenleving vol tegenstellingen. Enerzijds gaat het om de productie van goederen, technologie en ideeën die zich ongehinderd over onze wereld begeven. Omwille van de economie heeft vooral het Westen[1] nieuwe migranten nodig. Anderzijds worden er flink wat remmen geplaatst op de migratie.

De wereld staat de dag vandaag steeds geslotener en zelfs vijandiger tegenover migratie. Een bepaald aantal migranten (niet in het minst moslims en Roma) trekt nu eenmaal meer aandacht. Deze spanningen zijn het meest zichtbaar en voelbaar in Europa, dat kennelijk veel moeite heeft om immigranten op te nemen.

Tevens bestaat er een niet aflatende druk vanuit de armere omliggende gebieden, met in het oosten onder meer de voormalige Sovjetrepublieken en de Balkan, en in het zuiden de Arabische landen en sub-Sahara-Afrika. Ook binnen de Europese Unie zijn er spanningen en probeert men migranten uit landen als Bulgarije of Roemenië te laten waar ze zijn. Dat is niet houdbaar. Migratie is ook een recht! Al sinds de Middeleeuwen zijn landen als Roemenië, Bulgarije en de Balkan het armste deel van Europa.

Muren, hekken en mijnenvelden[2]

Sommige landen gaan zover dat zij fysieke barrières plaatsen – muren, hekken en mijnenvelden – om het verkeer van mensen tegen te gaan. In de meeste gevallen vallen de barrières samen met de plaatsen waar arm en rijk zich in fysieke nabijheid van elkaar bevinden. Rijken willen armen niet zomaar opvangen! Dat betekent een crisis van de wereldwijde solidariteit!

Recentelijk heeft Hongarije prikkeldraad geplaatst aan de Servische grens om vluchtelingen uit het Midden-Oosten tegen te houden. Net als Spanje en Italië in het zuiden, vormen Bulgarije en Griekenland in het zuidoosten de “zachte onderbuik” van Europa, waar de behoefte aan grenscontroles het sterkste is.

Er zijn vele voorbeelden van scheidingsmuren wereldwijd - een selectie:

  1. Het hek tussen de Verenigde Staten en Mexico loopt over een afstand van meer dan 1000 kilometer op een landsgrens van ruim 3000 kilometer. President Donald Trump wil de scheidingsmuur over de volledige grenslengte. Hier gaat het voornamelijk om het weren van migranten uit o.m. Mexico, Centraal-Amerika en andere Zuid-Amerikaanse landen.
  2. Op de Middellandse Zee wordt Zuid-Europa ”verdedigd” door een quasi militaire operatie (Frontex Operation Triton[3]). De Middellandse Zee is de drukste (en gevaarlijkste) vaarroute en de meest gebruikte route van migranten om Europa te bereiken. De Italiaanse kustwacht maar ook vele ngo’s proberen er de bootvluchtelingen - voornamelijk afkomstig uit Afrika via Libië – te redden. De Europese Unie wil echter zoveel mogelijk kandidaat-vluchtelingen opvangen en terugsturen naar Libië of andere Afrikaanse landen. Heikel punt hier zijn de mensensmokkelaars. Als de kandidaat-vluchtelingen weigeren terug te keren worden ze in kampen geplaatst, waar ze in zware omstandigheden het leven moeten verderzetten.
  3. De afscheidingsmuur tussen Israël en Palestina is mij het meest bekend. Ontelbare keren ben ik de muur gepasseerd. Mensonwaardige toestanden aan de checkpoints voor de Palestijnse werknemers die in Oost-Jeruzalem of Israël werken. De muur werd voornamelijk uit (politieke) veiligheid maar ook om economische redenen gebouwd. Het contrast tussen rijk en arm tussen deze twee landen is groot: het gemiddelde inkomen tussen een Israëli en een Palestijn is 10 tot 1.
  4. Eveneens politieke en economische redenen zitten achter de muur tussen Saudi-Arabië op de grens met Jemen.
  5. Noord-Korea is recentelijk vaak in het nieuws omwille van zijn nucleaire capaciteit en de spanningen met de Verenigde Staten (VS) en andere landen zoals Zuid-Korea en Japan. Noord- en Zuid-Korea zijn om politieke redenen van elkaar gescheiden door mijnenvelden. De economische kloof tussen beide landen is enorm. Noord-Koreanen zullen zelfs geen tiende verdienen van de Zuid-Koreanen. Hoe dom is het toch dat Noord-Korea zoveel geld uitgeeft aan (nucleaire) bewapening. De grote opdracht lijkt mij te zijn om dat land uit het isolement te halen.
  6. In de Straat van Malakka, waar Indonesië en Maleisië het dichtst bij elkaar liggen, wordt gepatrouilleerd door boten die moeten voorkomen dat Indonesische arbeiders naar Maleisië vertrekken. Desondanks werken er ongeveer 400.000 Indonesiërs in Maleisië.
  7. Een waterconflict trekt een scheidingsmuur tussen India en Bangladesh. Het gaat om een barrière van ongeveer 2000 kilometer. Daarbovenop zijn er de etnische en religieuze tegenstellingen tussen het voormalige Oost-Bengalen (Bangladesh) en West-Bengalen (India). Die zorgen voor een constante stroom van migranten naar India. Deze barrière werd opgericht om die stroom te blokkeren.
  8. Eveneens recentelijk heeft Bulgarije op de grens met Turkije een muur gebouwd. De motivatie hiervoor: de toestroom van Syrische immigranten naar de EU tegen te houden. Bulgarije is geen lid van het Schengengebied maar wel van de EU en zodra Syrische vluchtelingen de EU binnengekomen zijn, mogen ze hopen om vanuit Bulgarije verder Europa in te trekken.
Thema met spanning op

Op migratie zit er veel spanning. Het doet mensen bewegen, voor of tegen. Migratie is een recht. Er is het recht van burgers om hun land te verlaten en er is de afwezigheid van rechten voor mensen die naar een plaats willen vertrekken die hun geschikt voorkomt. Ondanks de globalisering van goederen en ideeën, is er de beperking op verkeer van arbeid

En er zit spanning op het ontwikkelingsconcept: ofwel gaat er meer aandacht naar de ontwikkeling van burgers in eigen land, ofwel gaat er aandacht naar de verbetering van iemands positie ongeacht waar hij of zij woont. De vraag is: hoe de mondiale armoede doen verminderen? Twee antwoorden kunnen zijn: (1) migreren, en/of (2) de loonstijging voor mensen in het land waar ze wonen.

In 2015 telde de wereld ongeveer 244 miljoen migranten[4]. Dat is iets meer dan 3% van de wereldbevolking. Dat aantal ligt tussen de bevolkingen van Indonesië en Brazilië, die respectievelijk het op drie en vier na grootste inwonertal ter wereld hebben. Mochten migranten dus een eigen land stichten, dan zou het naar inwonertal het vijfde grootste land ter wereld zijn. Maar er zijn veel meer mensen die naar een ander land willen trekken: ongeveer 700 miljoen.

Velen kiezen voor het minst kwade! Zo is er vaak kritiek op de onmenselijke behandeling van buitenlandse arbeidskrachten in de Golfstaten. Maar in de thuislanden is hun situatie nog slechter. Ik denk aan landen zoals Sri Lanka, India, Nepal en Pakistan. Zelfs in het minst kwade scenario zit dat vaak op het randje van mensensmokkel of slavernij. De wereldkampioenschappen voetbal zullen in 2022 in Qatar plaatsvinden. Nu al gaan er geruchten dat buitenlandse werknemers slecht zullen worden behandeld. Daar staat dan echter tegenover dat het toch nog gaat om een verbetering van de economische omstandigheden voor het merendeel van deze werknemers en hun families.

Van emigratie naar immigratie

Europa worstelt al enige decennia met het migratievraagstuk. Lange tijd is Europa een emigratiecontinent geweest en mede daardoor ontbeert het de ervaring van landen als de Verenigde Staten, Canada en Australië in hun omgang met immigratie. Bovendien zijn de meeste Europese landen lang etnisch en cultureel homogeen gebleven. De dag van vandaag echter hebben migranten die naar Europa komen vaak een andere religieuze opvatting, andere culturele normen en andere ideeën ten aanzien van mens en samenleving.

Europese landen kampen met een gebrek aan integratie van immigranten in de doordeweekse samenleving. Vaak gaat het om een gebrek aan contact en relaties tussen autochtone bevolking en migranten dat kan leiden tot etnische getto’s, zoals in bepaalde grote steden. Toch zijn er ontelbare voorbeelden van het tegenovergestelde, waar migranten zich perfect inschakelen in het leven en welzijn van de Europese burger, en zelfs leiding nemen in politiek en samenleving. Maar er blijft een spanningsveld.

Een recent fenomeen en gevolg van dit alles is een verrechtsing van de meeste politieke partijen. De slogan is vaak “zij moeten zich aan ons aanpassen of terugkeren”. Volgens mij is het populisme in het politieke leven binnengedrongen en verdringt het geleidelijk de gevestigde partijen, zeker de drie traditionele families: christendemocraten, socialisten en liberalen. Meer zelfs: populistische partijen zijn deel geworden van het establishment!

Inzetten op ontwikkeling

Een oplossing zou kunnen liggen in het doen toenemen van de groei van de arme landen en het onverminderd inzetten op de 17 Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties[5]. Dat zou deels het opgehoopte vraagstuk naar migratie kunnen oplossen, en ook andere politieke problemen die in de ontvangende landen met migratie verbonden zijn. Dat zou in Europa minder populistische en xenofobe politiek betekenen, en in de VS minder gebruik van migratie als politieke kop-van-jut.

Nood aan passie en bewogenheid

Onze wereld is voortdurend aan het veranderen, sneller dan ooit. Onze denkwijzen en de middelen om deze wereld beter te begrijpen moeten zich ook aan passen. In het tijdperk van globalisatie zijn er nieuwe manieren nodig om naar de werkelijkheid te kijken. Ons ethisch vertrekpunt is de menselijke waardigheid die alle mensen en heel de mens aangaat. Dat beginsel is de toetssteen van ieder politiek handelen. De burgersamenleving zal meewerken aan een nieuw politiek klimaat waar ieder mens aan zijn trekken komt. Positieve politieke acties hebben maar slaagkans als ze breed emotioneel gedragen worden. Geen verandering zonder passie of bewogenheid.

11 augustus 2017

Paul Lansu
Senior Policy Advisor
Pax Christi International

Foto: Vluchtelingen aanbeland in Macedonië proberen de trein te nemen naar Servië, oktober 2015/Caroline Haga/IFRC/Creative Commons