Uitzoomen: Nobelprijs voor de Vrede - 'armoede, pandemieën en oorlog' | Pax Christi Vlaanderen

Uitzoomen: Nobelprijs voor de Vrede - 'armoede, pandemieën en oorlog'

Nobelprijs voor de Vrede voor Wereldvoedselprogramma

Armoede en pandemieën zijn net zo dodelijk als oorlog

Ellende en gedonder in de wereld ontstaan niet zomaar. Conflicten, terrorisme en (wereld)oorlogen zijn helaas mensenwerk. De natuur doet de rest.

Hoeveel oorlogen zijn er niet begonnen omdat prestigeoverwegingen het wonnen van de redelijkheid en verstandigheid? Een gekend voorbeeld hiervan is de Dertigjarige Oorlog (1618-1648).

Dertig jaar religieus geweld

De Dertigjarige Oorlog was de langste, bloedigste en meest verwoestende oorlog die ooit op Europees grondgebied is uitgevochten en behield tot aan het einde van de twintigste eeuw die reputatie. Angst voor de dood ging gepaard met angst voor het leven, dat bezoedeld was geraakt door de voortdurende misère van oorlog, ondervoeding en ziekten.

In die tijdsperiode was het ook extreem koud en warm weer. Rivieren en zelfs havens aan de Middellandse Zee waren tot in de lente bevroren, zodat tijdens de Dertigjarige Oorlog hele legers over de Donau konden trekken. Maar er was ook sprake van extreme droogte en hitte, waardoor oogsten mislukten. Van klimaatverandering gesproken! De strenge winters en hete zomers waren echter niet onder de indruk van de moorddadige religieuze drift. In drie decennia tijd zou een derde van de Europese bevolking omkomen door een wrede oorlog tussen katholieken en protestanten.

De vrede werd niet bereikt door een overwinning van één van de strijdende partijen, maar door uitputting. Het ging niet alleen om de fysieke uitputting door de extreem wrede oorlog, de pest en de honger, maar ook de mentale uitputting door het geestelijke wereldbeeld.

De nationale staten nemen de soevereiniteit in 1648 zelf in handen (en niet meer de kerken). De soevereine eenheid of natie/staat wordt vanaf dan de hoogste autoriteit. De menselijke rationaliteit won aan belang. De Vrede van Westfalen maakte een einde aan deze waanzinnige oorlog. De vredestekst was het resultaat van elf jaar onderhandelen en bracht voor het eerst in de geschiedenis alle Europese overheden samen om tot een onderhandelde vrede te komen.

De Duitse socioloog Max Weber (1864-1920) zou later spreken van de “onttovering van de wereld”: de morele basis van de samenleving berust sindsdien meer op rationele argumenten dan op geloofsovertuiging, meer op een ethiek van mensenrechten en procedurele afspraken van de democratie dan op de (interpreteerbare) moraal van de Bijbel, want deze laatste faalde schromelijk in de Dertigjarige Oorlog.

Oorlog en pest

De oorlog bracht een nieuwe pestepidemie op gang: de ene ‘epidemie’ na de andere dus. Mensen waren zo verzwakt door honger en ontberingen dat ze een gemakkelijke prooi werden voor de ziektekiemen die de legers bij zich droegen.

De pest eiste meer levens dan de Dertig Jarige oorlog zelf. De kunstschilder Rembrandt van Rijn schilderde de rauwe werkelijkheid van de dood op het einde van de pestepidemie in 1668.

Toen de Krimoorlog uitbrak in 1854, was al lang bekend dat epidemieën een grotere bedreiging voor de strijdende militairen konden zijn dan wapens. Duizenden mensen stierven, van wie een beangstigend groot deel (meer dan zeventig procent), aan cholera, verwaarloosde infecties en andere ziekten. In zijn in 1855 geschreven oorlogsnovelle “Sebastopol in december” veroordeelde schrijver Lev Tolstoi, Russisch politiek filosoof, de oorlog als waanzin.

Ook de Spaanse griep brak uit na een oorlog (WWI). WWI was de eerste industriële, moderne oorlog. De beruchte Spaanse grieppandemie is ontstaan in Europa (1918/19), meestal in legereenheden die de laatste maanden van het wereldconflict moesten doorbrengen in bijzonder oncomfortabele en onhygiënische omstandigheden.

Het aantal dodelijke slachtoffers was enorm en in veel oorlogvoerende landen vergelijkbaar met het aantal mensen dat omkwam door het oorlogsgeweld zelf (cijfers gaan tot 100 miljoen doden wereldwijd). Armoede en pandemieën zijn net zo dodelijk als oorlog.

Pandemieën vormen net als oorlogen, hongersnoden en natuurrampen, telkens weer diepe ingrepen in de menselijke geschiedenis, door alle eeuwen heen. Ondervoeding maakte kwetsbare mensen vatbaar voor veel ziekten. Zoals in de negentiende eeuw vaak het geval was, overleden de meeste oorlogsslachtoffers aan ziekten.

Sommige historici spreken van een “tweede Dertigjarige Oorlog” en dat is de periode van 1914 tot en met 1945. Van de ene wereldoorlog naar de andere. Miljoenen mensen kwamen om het leven, steden en hele economieën lagen in puin en talloze levens waren verwoest.

Door toegenomen globalisering en het massale internationale vliegverkeer, is een wereldwijde pandemie als één van de grootste veiligheidsrisico’s te beschouwen. Honger en epidemieën kunnen enkel op wereldschaal goed worden aangepakt. Het zijn uitdagingen die om een internationale gecoördineerde aanpak vraagt.

Eén groot trauma

Een eeuw geleden trokken honderdduizenden jonge mannen vrijwillig of verplicht ten oorlog, hoewel ze wisten dat ze hun leven en hun gezondheid riskeerden, zonder er economisch voordeel uit te kunnen halen. Destijds identificeerden mensen zich in een sterke maatschappelijke transcendentie, in God, in keizer en vaderland, in fatsoen en zelfopoffering.

Hoeveel mensen zouden er vandaag de dag nog zo handelen? Hoeveel mensen zouden het vooruitzicht om op het ‘veld van eer’ te sneuvelen ook maar één ogenblik serieus overwegen? En wat verliest en wat wint een samenleving als haar leden amper nog bereid zijn voor een ideaal te sterven en te doden?

Het heft in handen nemen

Ontelbare mensen werden het slachtoffer van oorlog, epidemieën of hongersnood. Eén groot en collectief trauma. Westerse samenlevingen reageerden op de moordorgieën van twee wereldoorlogen door extra waarde toe te kennen aan vernieuwde samenwerking, herverdeling, vrede en internationale solidariteit.

Epidemieën en pandemieën kennen geen grenzen evenmin als de klimaatcrisis, de terroristische organisaties, de georganiseerde misdaad, de cybercriminaliteit, de illegale wapenhandel. Grensoverschrijdende problemen vragen om internationaal overleg, samenwerking en coördinatie en bindende afspraken.

Op basis van gemeenschappelijke belangen ontstonden ideeën en politieke projecten. Twee voorbeelden hiervan zijn de Verenigde Naties (dit jaar 75 jaar) en de Europese Unie. Beiden zouden garant staan voor het functioneren van de rechtstaat, voor het tot stand brengen van de internationale vrede en veiligheid, voor het respect voor mensenrechten, voor duurzame ontwikkeling en een duurzaam ecologisch samenleven. Laat ons deze projecten koesteren. En actief steunen.

Nobelprijs voor de Vrede

Nobelprijs voor de Vrede werd in 2020 toegekend aan het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties (WFP). De prijs werd toegekend “voor zijn inspanningen tegen het bestrijden van honger, voor zijn bijdrage voor de vredesvoorwaarden te verbeteren in conflictgebieden, en voor zijn leidende rol tegen de bestrijding van honger als oorlogs- en conflictwapen”.

Honger uitbannen is één van de 17 Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen die de 193 lidstaten van de Verenigde Naties in 2015 hebben aangenomen.

De coronaviruspandemie heeft een sterke wereldwijde toename van het aantal mensen in hongersnood veroorzaakt. Het aantal mensen in hongersnood kan oplopen tot 270 miljoen slachtoffers tegen het einde van dit jaar.[1]

De keuze voor het Wereldvoedselprogramma is een juiste keuze, zeker in deze tijd.

Paul Lansu

Bestuurslid Pax Christi International en Pax Christi Vlaanderen